James C. Scott’un Tahıla Karşı: İlk Devletlerin Derin Tarihi adlı kitabı, tarihin bize sıkça aktardığı büyük ilerleme anlatısını sorgulayan çarpıcı bir çalışma. Çoğu tarih kitabında karşımıza çıkan klasik hikâye, insanlığın göçebe avcı-toplayıcı yaşamdan tarıma geçtiği, yerleşik hayata kavuştuğu ve devletlerin doğuşuyla uygarlığın başladığı yönündedir. Bu anlatı, genellikle doğal ve kaçınılmaz bir ilerleme olarak sunulur. Scott ise bu hikâyeyi tersyüz ederek devletin ortaya çıkışının bireyler için her zaman bir kazanım değil, çoğu zaman kayıp anlamına geldiğini savunuyor.
Scott’a göre tarıma geçiş, sanıldığı gibi bolluk ve güvenlik getirmedi. Aksine göçebe toplulukların çeşitlilik içeren beslenme düzeni ve daha esnek yaşam biçimi, yerleşik hayatta tek tip tahıla dayalı beslenme ve yoğun emekle değiştirildi. Bu durum sağlık sorunlarını artırırken, bireyleri daha çok çalışmaya ve belli bir coğrafyaya bağımlı olmaya zorladı. Tarım devriminin asıl işlevi insanlara daha iyi bir yaşam sunmaktan çok, devletlerin doğuşunu mümkün kılmak oldu.
Kitabın en dikkat çekici noktalarından biri, erken devletlerin tahıl tarımı üzerine kurulu olduğuna dair argüman. Buğday, arpa ve pirinç gibi ürünler ölçülebilir, depolanabilir ve vergilendirilebilir nitelikleriyle devletler için idealdi. Böylece yöneticiler ilk kez vergilendirme ve zorunlu emeği organize edebilir hale geldi. Patates veya manyok gibi ürünlerin yaygınlaşmaması da bu yüzden şaşırtıcı değildir; çünkü onlar devlet için kontrol edilebilir değildi. Tahıl, sadece besin kaynağı değil, aynı zamanda bir denetim aracına dönüştü.
Scott ayrıca erken devletlerin parlak ve düzenli uygarlık merkezleri olmadığını, çoğu zaman baskı, angarya ve zorunlu yerleşiklik üzerine kurulu olduğunu vurguluyor. Mezopotamya ve Nil Havzası’ndaki ilk şehir-devletler, surlarla çevriliydi ve vergiyle, zorla çalıştırılan emekle ayakta kalıyordu. Yoğun nüfusun yarattığı hijyen sorunları, hayvanlarla yakın yaşamın getirdiği salgın hastalıklar ve kıtlıklar, bu devletlerin karanlık yüzünü gözler önüne seriyordu. İnsanların bu koşullardan kaçmak için göçebe veya yarı göçebe hayata dönmesi oldukça yaygındı.
Kitapta dikkat çeken bir diğer nokta ise “barbarlar” meselesi. Geleneksel tarih yazımı barbarları uygarlığın dışında kalan geri topluluklar olarak görür. Scott ise onların devletlerle sürekli ilişki halinde olduğunu, ticaret, savaş ve ittifaklarla tarih sahnesinde önemli bir rol oynadığını yazıyor. Devlet çöktüğünde insanlar çoğu zaman bu barbar toplulukların yaşam biçimlerine geri dönüyordu. Dolayısıyla barbarlık, uygarlığın karşıtı değil, devletin dışında sürdürülen alternatif bir yaşam biçimiydi.
Akın Emre Pilgir’in titiz çevirisi ile Koç Üniversitesi Yayınlarından çıkan Tahıla Karşı, devletin doğuşunu tek yönlü bir ilerleme hikâyesi olarak görmeyi reddediyor. Scott, erken devletlerin insanlara sağlık, güvenlik ve özgürlükten çok daha fazla hastalık, eşitsizlik ve baskı getirdiğini savunuyor. Bu bakış açısı, “uygarlık” dediğimiz olgunun aslında devletin kendi meşruiyetini üretmek için anlattığı bir hikâye olabileceğini düşündürüyor. Kitap, tarihe farklı bir gözle bakmak isteyenler için ufuk açıcı bir eser; özellikle de devletin ne kadar “doğal” veya “kaçınılmaz” bir kurum olduğunu sorgulamak isteyenler için.
Bir Cevap Yazın